Genel

AI Nedir? Dünden Bugüne Yapay Zekanın Gelişimi

Bir simülasyonun içinde mi yaşıyoruz? Biz kimiz? İnsan beyni sahiden yenilmez midir? Herkes bu tip soruları kesinlikle hayatın bir noktasında kendine sormuştur. Matrix sinemasını izlemiş ya da en azından duymuşsunuzdur. Artık bir Matrix içinde yaşadığınızı hayal edin, büsbütün kodlardan oluşan bir dünya içinde yaşadığınızın farkına varır mıydınız?

Yanıt kolay, varmazdınız. Natürel gerçek dünyada uyandırılmadığınız sürece. Pekala Matrix’te gördüğümüz yapay zeka günümüzde ne boyutta? Hayatımızı ele geçirip bizi işlerimizden edecek mi yoksa bize işlerimizde yardımcı olup kendimize daha fazla vakit ayırmamızı mı sağlayacak? En kolay haliyle yapay zeka (Artificial intelligence) nedir, nasıl gelişmiştir ve gelecekte bizi neler bekliyor, gelin biraz konuşalım.

AI (Artifical Intelligence) nedir?

AI yani “Artificial intelligence” yani yapay zekanın İngilizce olarak kısaltmasıdır. Ekseriyetle insan zekası gerektiren vazifeleri insan yardımı olmadan gerçekleştirebilen akıllı makineler oluşturmakla ilgilenen bilgisayar bilimlerinden biridir ve epey kapsamlıdır.

AI (Yapay zeka) çeşitleri:

  • Reaktif makineler
  • Sonlu hafızaya sahip olanlar
  • Akıl teorisine dahil olanlar
  • Kendi farkındalığının şuuruna sahip öz farkındalık sahibi olanlar.

Reaktif makineler: Zekasını sırf önündeki dünyayı algılamak ve reaksiyon vermek için kullanır

Reaktif bir makine, en temel AI unsurlarını takip eder ve isminden da anlaşılacağı üzere, zekasını sadece önündeki dünyayı algılamak ve reaksiyon vermek için kullanabilir. Tepkisel bir makine bir hafıza depolayamaz ve sonuç olarak gerçek vakitli olarak karar vermeyi bilgilendirmek için geçmiş tecrübelere güvenemez.

Reaktif makineninen ünlü örneklerinden biri, 1990’larda IBM tarafından satranç oynayan bir harika bilgisayar olarak tasarlanan ve büyük usta Gary Kasparov‘u bir oyunda mağlup eden Deep Blue‘dur. Deep Blue, yalnızca bir satranç tahtasındaki taşları tanımlayabiliyor ve her bir atılımın satranç kurallarına nazaran nasıl yapıldığını biliyor, her bir taşın mevcut pozisyonunu kabul ediyor ve o anda en mantıklı atağın ne olacağını belirleyebiliyordu.

Sonlu hafızaya sahip olanlar: Evvelki bilgileri ve varsayımları saklama yeteneğine sahiptir

Hudutlu hafızaya sahip yapay zeka, bilgi toplarken ve potansiyel kararları tartarken evvelki dataları ve varsayımları saklama yeteneğine sahiptir ve esasen daha sonra ne olabileceğine dair ipuçları için geçmişe bakar. Sonlu bellekli yapay zeka, reaktif makinelerden daha karmaşıktır yani daha büyük imkanlar sunar.

Makine tahsilinde sonlu hafızaya sahip yapay zeka kullanılırken altı adım izlenmelidir: Eğitim dataları oluşturulmalı, makine öğrenmesi modeli oluşturulmalı, model iddialar yapabilmeli, model insan yahut çevresel geri bildirim alabilmeli, geri bildirim data olarak saklanmalı ve bu adımlar bir döngü olarak tekrarlanmalıdır.

Akıl teorisine dahil olanlar: İnsanların nasıl hissettiğini anlayabilir

Zihin Teorisi tam da budur, teoriktir. Bir sonraki yapay zeka düzeyine ulaşmak için gerekli teknolojik ve bilimsel yeteneklere maalesef ki şimdi ulaşamadık.

Kavram, başka canlıların kişinin kendi davranışını etkileyen fikir ve hislere sahip olduğunu anlamanın ruhsal öncülüğüne dayanmaktadır. AI makineleri açısından, bu, AI’nın insanların, hayvanların ve öbür makinelerin nasıl hissettiğini ve öz-yansıtma ve kararlılık yoluyla nasıl karar verdiğini anlayabileceği ve daha sonra bu bilgiyi kendi kararlarını vermek için kullanacağı manasına gelir.

Öz farkındalık sahibi olanlar: Oburlarının varlığını ve duygusal durumunu anlar

Zihin Teorisi yapay zekada bir sefer oluşturulduğunda, gelecekte çok uygun bir vakitte, AI’nın kendinin farkında olması için son adım olacaktır. Bu tıp bir yapay zeka, insan seviyesinde bir bilince sahiptir ve dünyadaki varlığının yanı sıra diğerlerinin varlığını ve duygusal durumunu da anlar. Yalnızca onlara ne ilettiklerine değil, nasıl ilettiklerine dayanarak diğerlerinin neye muhtaçlık duyabileceğini anlayabilecektir.

Yapay zeka çeşitleri nelerdir?

  • Siri, Alexa, Google Asistan üzere akıllı asistanlar
  • Şoförsüz taşıtlar
  • Robotlar
  • Sohbet botları
  • E-Posta spam filtreleri
  • Netflix, YouTube, Spotify üzere uygulamalar

Pekala, yapay zeka birinci olarak nasıl ortaya çıktı?

Akıllı robotlar ve yapay varlıklar birinci olarak Antik Yunan mitlerinde ortaya çıktı. Evet, o vakitler Aristoteles‘in kıyası geliştirmesi ve tümdengelimli akıl yürütmeyi kullanması, insanlığın kendi zekasını manaya arayışında kıymetli bir andı. Kökleri uzun ve derin olsa da bugün düşündüğümüz formuyla yapay zekanın tarihi, bir asırdan daha az bir vakte yayılıyor. Daima birlikte tarihî gelişimine yakından bakalım.

1940’lar:

  • (1943) Warren McCullough ve Walter Pitts, “Sinir Aktivitesinde İçeren Fikirlerin Mantıksal Bir Hesabı” isimli makaleyi yayınlar. Makale, bir hudut ağı oluşturmak için birinci matematiksel modeli öneriyi içerkmektedir.
  • (1949) The Organisation of Behavior: A Neuropsychological Theory (Davranışın Tertibi: Bir Nöropsikolojik Teori) isimli kitabında Donald Hebb, sinirsel yolların tecrübelerden yaratıldığı ve nöronlar ortasındaki ilişkilerin daha sık kullanıldıkça güçlendiği teorisini önerir. Hebbian tahsili, hala yapay zekada kıymetli bir model olmaya devam ediyor.

1950’ler:

  • (1950) Alan Turing, bir makinenin zeki olup olmadığını belirlemeye yönelik bir formül olan, artık ‘Turing Testi’ olarak bilinen tekniği öneren Bilgi Süreç Makineleri ve Zeka’yı yayınlıyor. Harvard mezunu Marvin Minsky ve Dean Edmonds ise birinci hudut ağı bilgisayarı olan SNARC‘ı inşa ediyor.
  • (1950) Claude Shannon “Satranç Oynamak için Bilgisayar Programlama” başlıklı makaleyi yayınlar. Isaac Asimov ise “Üç Robotik Yasası”nı yayınlar.
  • (1952) Arthur Samuel dama oynamak için kendi kendine öğrenme programı geliştirir. Georgetown-IBM makine çevirisi deneyi, ihtimamla seçilmiş 60 Rusça cümleyi otomatik olarak İngilizce’ye çevirir.
  • (1956) Yapay zeka tabiri, kapsamı tanımlayan John McCarthy tarafından yönetilen “Dartmouth Yaz Yapay Zeka Araştırma Projesi”nde ortaya çıkmıştır ve AI’nın gayeleri, bugün bildiğimiz formuyla yapay zekanın doğuşu olarak yaygın olarak kabul edilir.
  • (1956) Allen Newell ve Herbert Simon, Mantık Teorisyenini (LT), birinci akıl yürütme programını üretir.
  • (1958) John McCarthy, AI programlama lisanı Lisp’i geliştirir ve “Programs with Common Sense” isimli makaleyi yayınlar. Makale, tecrübelerden beşerler kadar tesirli bir biçimde öğrenme yeteneğine sahip eksiksiz bir AI sistemi olan varsayımsal Advice Taker’ı önerir.
  • (1959) Allen Newell, Herbert Simon ve J.C. Shaw, bir insan üzere sorun çözmeyi taklit etmek için tasarlanmış bir program olan General Sorun Solver’ı (GPS) geliştirdi. Herbert Gelernter ise Geometri Teoremi Prover programını geliştirir. Arthur Samuel, IBM’deyken makine tahsili terimini kullanır. John McCarthy ve Marvin Minsky, MIT Yapay Zeka Projesini kurar.

1960’lar:

  • (1963) John McCarthy, Stanford’da yapay zeka laboratuvarını başlatır.
  • (1966) ABD hükümeti tarafından hazırlanan Otomatik Lisan Sürece İstişare Komitesi (ALPAC) raporu, Rusça’nın otomatik ve anında çevirisi vaadiyle büyük bir Soğuk Savaş teşebbüsü olan makine çevirileri araştırmasındaki ilerleme eksikliğini detaylandırmıştır. ALPAC raporu, hükümet tarafından finanse edilen tüm MT projelerinin iptaline yol açar.
  • (1969) Birinci başarılı uzman sistemler, bir XX programı olan DENDRAL’de geliştirilmiştir ve Stanford’da kan enfeksiyonlarını teşhis etmek için tasarlanan MYCIN oluşturulmuştur.

1970’ler:

  • (1972) Mantıksal programlama lisanı PROLOG oluşturulur.
  • (1973) Yapay zeka araştırmalarındaki hayal kırıklıklarını ayrıntılandıran “Lighthill Raporu” İngiliz hükümeti tarafından yayınlanır ve yapay zeka projelerine yönelik fonlarda önemli kesintilere yol açar.
  • (1974-1980) Yapay zeka gelişiminin ilerlemesiyle ilgili hayal kırıklığı, akademik hibelerde büyük kesintilerine yol açar. Daha evvelki ALPAC raporu ve evvelki yılın “Lighthill Raporu” ile birleştiğinde, yapay zeka finansmanı kesilir ve araştırma durur. Bu devir “İlk Yapay Zeka Kışı” olarak isimlendirilir.

1980’ler:

  • (1980) Digital Equipment Corporations, birinci başarılı ticari uzman sistem olan R1’i (XCON olarak da bilinir) geliştirir. Yeni bilgisayar sistemleri için siparişleri yapılandırmak üzere tasarlanan R1, on yılın büyük bir kısmında sürecek uzman sistemlerde bir yatırım patlaması başlatarak birinci “AI Kışı”nı aktif bir biçimde sonlandırır.
  • (1982) Japonya’nın Milletlerarası Ticaret ve Sanayi Bakanlığı, savlı Beşinci Jenerasyon Bilgisayar Sistemleri projesini başlatır. FGCS’nin hedefi, üstün bilgisayar gibisi performans ve AI geliştirme için bir platform geliştirmektir.
  • (1983) Japonya’nın FGCS’sine cevap olarak ABD hükümeti, DARPA tarafından finanse edilen gelişmiş bilgi süreç ve yapay zeka araştırmaları sağlamak için Stratejik Bilgi Süreç Teşebbüsü’nü başlatır.
  • (1985) Şirketler uzman sistemlere yılda bir milyar dolardan fazla harcama yapar ve Lisp makine pazarı olarak bilinen bütün bir sanayi onları desteklemek için ortaya çıkar. Symbolics ve Lisp Machines Inc. üzere şirketler, AI programlama lisanı Lisp üzerinde çalışacak özel bilgisayarlar inşa eder.
  • (1987-1993) Bilgi süreç teknolojisi geliştikçe daha ucuz alternatifler ortaya çıkar ve Lisp makine pazarı 1987’de çökerek “İkinci Yapay Zeka Kışı”nı başlatır. Bu mühlet zarfında, uzman sistemlerin bakımı ve güncellenmesi çok değerli olduğu ortaya çıkar ve sonunda yapay zekalar gözden düşer

1990’lar:

  • (1991) ABD kuvvetleri, Körfez Savaşı sırasında otomatik bir lojistik planlama ve zamanlama aracı olan DART‘ı kullanır.
  • (1992) Japonya, FGCS projesini on yıl evvel ana çizgileriyle belirtilen savlı gayelere ulaşılamadığını öne sürerek 1992’de sonlandırır.
  • (1993) DARPA, yaklaşık 1 milyar dolar harcadıktan ve beklentilerin çok gerisine düştükten sonra 1993 yılında Stratejik Bilgi Süreç Teşebbüsü’nü sonlandırır.
  • (1997) IBM’in Deep Blue‘su dünya satranç şampiyonu Gary Kasparov’u yener.

2000’ler:

  • (2005) Kendi kendini süren bir otomobil olan STANLEY, DARPA Grand Challenge’ı kazanır. Birebir sene ABD ordusu, Boston Dynamics’in “Big Dog” ve iRobot’un “PackBot” üzere otonom robotlara yatırım yapmaya başlar.
  • (2008) Google, konuşma tanımada çığır açar ve bu özelliği iPhone uygulamasında sunar.

2010-2014 ortası geçiş periyodu:

  • (2011) IBM’den Watson, Jeopardy’deki rekabeti geride bırakır. Birebir yıl Apple, iOS işletim sistemi aracılığıyla AI takviyeli bir sanal asistan olan Siri’yi piyasaya sürer.
  • (2012) Google, Beyin Derin Öğrenme projesinin kurucusu Andrew Ng, bir eğitim seti olarak 10 milyon YouTube görüntüsünü derin öğrenme algoritmalarını kullanarak bir hudut ağını besliyerek teste tabi fiyat. Hudut ağı, bir kedinin ne olduğu söylenmeden bir kediyi tanımayı öğrenmiştir, böylelikle hudut ağları ve derin öğrenme finansmanı için çığır açan bir çağı başlatır.
  • (2014) Google, eyalet sürüş testini geçen birinci şoförsüz arabayı yapar. Tıpkı sene Amazon’un Alexa’sı, sanal mesken asistanı olarak piyasaya sürülür.

2015- günümüz periyodu:

  • (2016) Google DeepMind’ın AlphaGo‘su dünya şampiyonu Go oyuncusu Lee Sedol‘u yener. Antik Çin oyununun karmaşıklığı, AI’da çözülmesi gereken büyük bir mahzur olarak görülüyordu lakin yapay zeka bunu başardı. Tıpkı yıl, birinci “robot vatandaş”, Sophia isimli insansı bir robot, Hanson Robotics tarafından yaratıldı ve yüz tanıma, kelamlı bağlantı ve yüz sözü yeteneğine sahipti.
  • (2018) Google, doğal lisan sürece motoru BERT’yi yayınlayarak makine tahsili uygulamalarıyla çeviri ve anlamadaki pürüzleri azalttı. Birebir sene Waymo, Phoenix metropol bölgesindeki kullanıcıların şirketin kendi kendine giden araçlarından birinden teslim alma talebinde bulunmalarına imkan tanıyan Waymo One hizmetini başlattı.
  • (2020) Baidu, LinearFold AI algoritmasını SARS-CoV-2 pandemisinin erken etaplarında bir aşı geliştirmek için çalışan bilim ve tıp gruplarına sundu. Algoritma, virüsün RNA dizisini yalnızca 27 saniyede, başka usullerden 120 kat daha süratli iddia edebiliyordu.

İşte yapay zekanın tarihi gelişimi bu türlü. MetaVerse kavramı ortaya atılmış ve NFT çağının çoktan başladığını düşünürsek gelecek hiç de uzakta değil. Kim bilir tahminen 50 sene sonra geçmişi taklit edebilen yapay zekalar ortaya çıkacaktır. Siz ne düşünüyorsunuz? Gelecekte yapay zeka nasıl gelişim gösterir? Yorumlarda belirtmeyi unutmayın…

İlgili Makaleler

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak.

Başa dön tuşu

Reklam Engelleyici Algılandı

Lütfen siteye erişebilmek için reklam engelleyici kapatın.